Paul Cezanne — doğum haritası

Doğum

1839-01-19 · 01:00 · Aix-en-Provence, Fransa Güvenilirlik: AA · doğrulanmış kayıt

Temel: Işığın İçeri Girdiği Bir Çatlakla Birlikte Disiplin

Cézanne, sanki katedral inşa eder gibi resim yapardı: taş taş üstüne, acelesiz, taviz vermeden. Üçüncü evdeki Oğlak Güneşi —doğrudan gözlemin, dünyaya bakıp onu adlandırmanın evi— onun neden aynı dağı, Mont Sainte-Victoire'ı, farklı açılardan onlarca yıl boyunca incelediğini açıklar; sanki gerçek her seferinde biraz daha derindeymiş gibi. Oğlak vazgeçmez; mükemmelleştirir. Üçüncü ev ise bu arayışı somuta bağlar: Provence kireçtaşı üzerindeki öğleden sonra ışığı, buruşuk bir sofra bezi üzerindeki bir elmanın ağırlığı.

Yükselen Akrep —birinin dünyaya sunduğu yüz— tanıyanların hemen fark ettiği yoğun bir katman ekler. Kolay bir adam değildi, toplumsal açıdan da sevecen sayılmazdı. Çağdaşları onu huysuz, güvensiz, uzun yıllara dayanan dostlukları keskin bir sözle bitirebilen biri olarak tanımlardı. Ama bu aynı delici bakış, formun içini soyarak iskeletini buluyordu.

Başkalarının Yüzey Gördüğü Yerde Yapı Gören Zihin

Üçüncü evdeki Oğlak'ta Merkür de Güneş ile sağlam bir blok oluşturur: Cézanne'ın zekası görsel, analitik ve birikimciydi. Soyut kavram onu ilgilendirmezdi; gözlemlenebileni, ölçülebileni, damıtılabileni arardı. Genç Émile Bernard'a yazdığı mektuplar —teorik bir antlaşma olarak yayımlanmış ve incelenmiş— tam olarak bu zihni ortaya koyar: içlerinde romantizm yok, yalnızca geometri var. «Doğadaki her şey küre, koni ve silindir biçiminde şekillenir» diye yazdı. Bu, Oğlak'taki Merkür'ün birikimli deneyimden hareketle kuramı dikte etmesidir.

Aynı örüntü, yapıtının neden anlaşılması onlarca yıl aldığını da açıklar. Dönemin beğenisine boyun eğmezdi; sıfırdan görsel bir sistem inşa ediyordu ve kalıcı sistemler, birisi onları tamamlayana kadar eksiksiz görünmez.

İçeride: Setleri Kıran Akıntı

Beşinci evde —yaratım evi— Uranüs ile birleşen Balık Ay'ı, taş katedralin çatlağıdır. Balık'taki Ay her şeyi gözenekli biçimde hisseder; kendi iç durumu ile dıştaki arasında net bir filtre yoktur. Yanındaki Uranüs buna ani kırılmalar, çok katılaşmış olanı sarsmak için bir gereklilik ekler. İkisi birlikte yaratım evinde, Cézanne'ın aylarca üzerinde çalıştığı bir tabloyu imha ettiği ya da yağmur altında tarlada bıraktığı anlara zemin hazırlar.

Bu bir kapris değildi: pazarlık etmeyen bir iç talep. Tablo, Balık Ay'ının olası gördüğü yere ulaşmadığında bunu yeterli saymak mümkün olmuyordu. Ay'ın Satürn ile gerilimde olması —disiplinle sürtüşmesi— sınırları eritmek isteyen duyarlılık ile onları korumakta ısrar eden yapı arasındaki çatışmayı tam olarak anlatır. Bu sürtüşme onu yıkmadı; onu dövdü.

Sevdiği Şeyler ve Sakladıkları

Dördüncü evde —ev ve köklerin evi— Neptün ile birleşen Kova Venüsü, kişisel ya da duygusal olmayan bir güzellik anlayışından söz eder. Cézanne için güzellik neredeyse kişisellikten uzaktı: formlar arasındaki ilişkilerin bir özelliği, nesnenin kendisinin değil. Elma sevdiği için elma çizmiyordu; ağırlık, renk ve onu kuşatan alan arasındaki gerilimi çiziyordu. Neptün'le birleşen Venüs, sevilen şeyin sınırlarını eritir; onu daha soyut, daha evrensel kılar.

Dördüncü evde kök salmış bu örüntü, bir türlü tümüyle bırakamadığı Aix toprağı olan Provence'a da işaret eder. Paris'e yerleşen çağdaşlarının aksine Cézanne her seferinde güneye dönerdi. Ev bir konfor yeri değildi; çalıştığı malzemeydi.

Keskin Dürtü

On birinci evdeki Başak Mars, Güneş ile kolayca akar. Başak rastgele ateşlemez; düzeltir, arıtır, düzelir. On birinci ev, eşitlerin evi, kişinin gelenekteki yerinin evidir. Mars'ın orada bulunması, Cézanne'ın yaratıcı eyleminin anlık tanınmadan daha büyük bir şeye yönelik olduğunu söyler: resim tarihiyle, sonra gelecek olanlarla bir diyalog.

Bu birleşim —Başak'taki Mars ile akış içindeki Oğlak Güneşi— alkışa ihtiyaç duymadan süren disiplin türünü üretir. Cézanne'ın tek başına, kimse görmeden Ağustos güneşi altında açık havada resim yaptığı onlarca oturum belgelenmiştir. Bu performatif bir kabullenme değildi; o dürtünün doğal işleyişiydi.

Kariyer Noktası: Dünyanın Geç Tanıdığı Şey

Orta Gökyüzü —doğum haritasının en yüksek noktası, meslek ve kamusal yer göstergesi— Aslan'dadır. Aslan merkeziliği, görmezden gelinemeyen ifadeyi, görsel uzayda iz bırakan varlığı arar. Cézanne bu tanınmayı almak için onlarca yıl bekledi, ama geldiğinde tam da bu şartlarda geldi: pek çok ressam arasında biri olarak değil, modern sanatın babası, Picasso ve Matisse'in öğrendiklerini itiraf ettiği merkezi figür olarak.

İkinci evdeki —kaynaklar ve öz değer evi— Yay'daki Satürn'ün Neptün ile uyumu hayatının mali paradoksunu anlatır: babasından yaşı ilerledikçe büyük bir miras devraldı; bu da en verimli yıllarında ticari baskı olmadan resim yapabilmesini sağladı. Satürn (yapı, gecikme) Yay'da (genişleme, cömertlik) ikinci evde kaynaklar üretir. Para geç geldi ama geldi ve bağımsızlığını koruyacak biçimde geldi.

Yapı ile Kırılma Arasında

Satürn ile Uranüs arasındaki gerilim haritanın en tanımlayıcı gerilimlerinden biridir. Satürn pekiştirmek, kodlamak, sınanmış üzerine inşa etmek ister; Uranüs kırmak, yenilemek, başka bir noktadan başlamak ister. Cézanne'ın hayatında bu gerilim, inşa etmek istediği sistem —«müze sanatı gibi» sağlam ve kalıcı bir resim— ile yaptığı iş tutmadığında onu yıkma dürtüsü arasındaki mücadele olarak yaşandı.

Bu gerilimi hiç çözmedi. Onu aktif, üretken bıraktı. Ölümünde geride bıraktığı bitmemiş tablolar başarısızlık değildir; hiçbir zaman tamamlamayı mükemmellikle karıştırmadığının kanıtıdır.

Kiron: Araca Dönüşen Kırık

Kiron —zamanla bir hediyeye dönüşen eski yara— sekizinci evde İkizler'dedir. İkizler iletişim, fikirler arası bağlantı, dil burçtur. Sekizinci ev gizlinin, derin dönüşümlerin, yüzeyde görülmeyenin evidir. Kiron'un orada bulunması, dilin —sözlü ya da görsel— amaçlanan yere ulaşmasındaki temel güçlüğe işaret eder.

Cézanne hayatının büyük bölümünde yanlış anlaşıldı. Salon onu defalarca reddetti. Çocukluktan tanıdığı Zola dahil kendi izlenimci meslektaşları zamanla uzaklaştı ya da ne yaptığını göremedi. Anlaşılamamanın bu yarası, dışsal onaydan bağımsız bir titizliğin motoruna dönüştü. Sonunda, yirminci yüzyılın kapısını aralayan tam da bu görsel dilinin yabancılığı oldu.

Kuzey Ay Düğümü: Büyümenin Yönü

Kuzey Ay Düğümü —olgunlaşmanın yönü, haritanın ittirdiği nokta— Balık'tadır. Balık, bireysel benliğin daha büyük bir şeyde erimesi, tam olarak denetlenemeyen şeye duyulan güven, sürece teslimiyettir. Özünde bu kadar Oğlak olan biri için bu en zor ve en gerekli yöndü: kontrolü bırakmak, tablonun nefes almasına izin vermek, Balık sezgisinin Oğlak yapısının başlattığını tamamlayacağına güvenmek.

Gevşek, nefes alır nitelikte, başka bir ressamda ihmal sayılacak boş tuval alanlarıyla dolu geç dönem yapıtları bu Balık'a doğru hareketi gösterir. Disiplinin terk edilmesi değil, olgunlaşması olarak. Katedral her zaman oradaydı; değişen şey, ışığın istediği yerden girmesine izin verme kararıydı.

Eksiksiz Bir Portre

Cézanne'ın doğum haritası, kendisinden önce kimsenin yapamadığı bir keskinlikte dünyayı görmek için bir sistem inşa eden ve bu keskinliğin bedelini yalnızlıkta, yanlış anlaşılmada ve tanınmadan geçen onlarca yıllık çalışmada ödeyen birinin haritasıdır. Yükselen Akrep ona bakışı verdi; Oğlak Güneşi istikrarı; Balık Ay'ı hiçbir bitirilmiş tablonun tam olarak karşılayamadığı talebi.

Onu sıradan bir mükemmeliyetçiden ayıran şey, katedralin o çatlağıdır —Uranüs ile birleşen Ay, Satürn ile Uranüs arasındaki gerilim— ki bu, onu hiçbir zaman bildikleriyle yetinmeye bırakmadı. Her Mont Sainte-Victoire yeni bir soruydu. 67 yaşında, tarlada, çalışırken hayatını kaybetti. Bunda hiçbir trajedi yok; mutlak bir tutarlılık var.