Juan Rulfo — doğum haritası

Doğum

1917-05-16 · 05:00 · Sayula, Meksika Güvenilirlik: AA · doğrulanmış kayıt

Kemikleriyle yazan bir Boğa

Bazı yazarlar sayfaları doldurur. Juan Rulfo suskunlukları doldurdu. Ömrü boyunca yalnızca iki ince kitap yayımladı —El Llano en llamas (1953) ve Pedro Páramo (1955)— ve bu iki kitapla Latin Amerika edebiyatının eksenini kaydırdı. Bu köklü tutumluluğun tesadüfle ya da alçakgönüllülükle ilgisi yok; doğum haritasına neredeyse inanılmaz bir kesinlikle yazılmış.

Dört gezegen —Güneş, Merkür, Mars ve Jüpiter— Boğa burcunda, birinci evde (bedenin, varoluşun, kişinin dünyaya nasıl dikildiğinin evidir bu) bir araya gelir; üstelik Yükselen burç da Boğa'dır. Bir burç bu denli egemen olduğunda bağırtıp çağırmaz: yerleşir. Boğa jeolojik sabırdır, değerli olanın kalıcı olduğuna duyulan inançtır. Rulfo'da bu toprak yığılması, süslemeyen, koşturmayan, ikna etmeye çalışmayan bir nesre dönüştü —Jalisco'nun çıplak kayası ya da sarp tepesi gibi orada durur ve bu yüzden kalır.

Sözcüğün gezegeni ile zamanın gezegeni

Tüm haritanın en sıkı uyumu —Merkür'ün Satürn ile 0,4° açıyla altmışlı açısı— aynı zamanda en açıklayıcısı. Merkür dili yönetir, düşünme ve yazma biçimini; Satürn ise yapıyı, kısıtlamayı, zamanın ağırlığını. Bu iki gezegen bu denli kesin bir uyumla birlikte çalışırken fazla yazan bir zihin doğurmaz. Rulfo'nun her cümlesi, gereksiz olan her şeyin geride bırakıldığı görünmez bir gümrükten geçmiş gibidir.

Aynı Merkür, Güneş ile de bütünleşik (0,5°): kimlik ile sözcük birbirinden ayrılmaz. Rulfo'nun edebi bir sesi yoktu —o, o sesin ta kendisiydi. 1955'ten sonra yayımlamayı bırakması ne dışarıdan gelen bir karar ne de gizemli bir tıkanmaydı; belki de, ancak emin olduğunda imzasını atan, vasat bir sayfaya dürüst suskunluğu tercih eden Boğa Güneşinin amansız mantığıydı bu.

Ölüleri dinleyen Ay

Bu granit yüzeyin altında, on birinci evde Balık burcunda bir Ay yaşar —bireyi aşan bağların, kolektifin evidir burası. Balık, görünmeyene en geçirgen burçtur: savrulan yas, sürüp giden sesler, artık olmayan dünyası. On birinci evde bu duyarlılık benliğe değil, daha geniş bir topluluğa, pek çok kişinin adlandıramadan taşıdığı şeye yönelir.

Pedro Páramo tam da bunun üzerine kurulu: konuşmaya devam eden ölülerle dolu bir köy, hiç orada olmayan bir babayı arayan bir oğul, kendi geçmişine hapsolmuş bozuk bir topluluk. Rulfo bu dünyayı estetik bir hevesle icat etmedi; içinde buldu onu, kolektif yasın anteni olan o Ay'da. Ay'ın Satürn ile kurduğu üçgen açı (0,9°), ona çok değerli bir şey verdi: tüm bunları hissetme kapasitesini, ama içinde boğulmadan; parçalanmayı biçime dönüştürme gücünü.

Yengeç'teki Satürn: kökenin yarasından yazmak

Üçüncü evde —yazı, gündelik dil, yakın çevre evidir bu— Yengeç'teki Satürn, belki de tüm haritanın en biyografik anahtarıdır. Yengeç kök, aile, doğduğun toprak demektir; Satürn ise kayıp, yokluk, acıdan doğan disiplin. Rulfo babasını altı yaşında, annesini on yaşında yitirdi; Guadalajara'daki bir yetimhanede büyüdü; çocukken tanıdığı Jalisco kırsalı Cristero Savaşı'nın yaralarıyla boşalıyordu.

Bu biyografi yeteneği açıklamaz, ama malzemeyi açıklar. Üçüncü ev aynı zamanda sesin alanıdır: yakın dünyada dilin nasıl kullanıldığı. Satürn bu sesi orada sertleştirir, süslerden arındırır, Rulfo'nun çocukluğunda kulağına sinmiş Jalisco çiftçilerinin sözlü diline dönüştürür: dolaysız, üstü örtülü anlamlarla yüklü, isrfsız. Plüton da aynı evde Yengeç'te yer alır; köken ve yazı söz konusu olduğunda her şeye geri dönüşsüz bir dönüşüm boyutu ekler.

İkizler'deki Venüs: göz ve ikili dil

İkinci evde İkizler Venüs'ü, biçime çok yönlü bir duyarlılık ortaya koyar. İkinci ev değer verilen şeyi anlatır; benliğe ağırlık veren şeyi. İkizler bu konumda, dilin kendisinde —sözcük bir nesne olarak, imge bir işaret olarak— ve çift bakışta değer bulan birini doğurur: aynı anda iki açıdan bakabilme.

Rulfo aynı zamanda fotoğrafçıydı; kırsal Meksika fotoğrafları, nesriyle aynı ekonomiye sahip: boşluğun kadar söylediği figürler, kurak ışığın peyzajı konuşturduğu kareler. İkizler Venüs, iki dil arasında —edebi ve görsel— aynı kolaylıkla geçiş yapabilme kapasitesidir; sanki aynı sorunun iki farklı lehçesi.

Ortadöngü: kuralları değiştiren bir yapıt

Ortadöngü —haritanın kamusal mesleği ve mirası tanımlayan noktası— Kova'dadır; Uranüs de o burçta onuncu evi işgal eder. Ortadöngü, kişinin özel yaşamının ötesinde dünyaya ne bıraktığını gösterir; Kova'da bu, yerleşik kuralla kopuş anlamına gelir, oyunun kurallarını yeniden tanımlayan bir miras demektir.

Pedro Páramo yalnızca büyük bir roman değil: García Márquez sihirli gerçekçilikin ilk satırını yazmadan önce Latin Amerika anlatı biçimini kıran bir kitap. Rulfo, zamansal çizgiselliği olmayan, güvenilir bir anlatıcısı bulunmayan; yaşayanların ve ölülerin aynı sesi paylaştığı, okuyucunun çoğu zaman hangisinin hangisi olduğunu bilemediği bir metin kurdu. Kova'daki Ortadöngü yerine geldi: miras, tam da sonradan gelenlerin görmezden gelemediği biçimsel yenilikti.

Güneş'in Uranüs ile kurduğu kare açı (1,4°) —yerleşmiş kimlik ile kopuş dürtüsü arasındaki gerilim— bu tabloya dinamizm katar: Rulfo programlı bir başkaldırıcı değildi; derin kökleri olan (Boğa) bir insandı, ama kendinden önce var olan her şeye meydan okuyan bir yapıt ortaya koydu. Bu biçim ile çiğneme arasındaki gerilim, yazarlığının gizeminin bir parçasıdır.

Dördüncü evde Neptün ve Lilith: ölülerin vatanı

Aslan burcunda, dördüncü evde —ev, kök, en içteki aile toprağının evidir burası— Neptün, köken üzerine özel bir sis bırakır. Aslan büyüklük ister, ama Neptün sınırları eritir; sonuç, hem mite hem de somut belleğe ait bir yuvadır; coğrafyası hem gerçek hem de sanrısal bir yer. Comala, Pedro Páramo'nun köyü, Jalisco imgelem dünyasında kesin koordinatlara sahip; ama her şeyden önce iç mekan olarak var olur: kupkuru, tozlu, yankıların mesken tuttuğu.

Aynı dördüncü evde, Aslan'da Lilith, bastırılanın boyutunu güçlendirir: resmi vatanın bakmayı tercih etmediği şeyi —Devrim ve Cristero Savaşı'nın şiddetini, köylerin terk edilişini, Jalisco köylülerinin epitafsız ölümlerini. Rulfo onları sessizlikten çıkardı.

Balık'taki Şiron: kolektif sese dönüşen yara

Şiron —entegre edildiğinde armağana dönüşen eski bir yarayı tanımlayan nokta— on birinci evde, Ay'ın yanında, Balık'tadır. Balık, sınır tanımayan yasın, ben ile öteki arasında ayrım yapmayan merhametin burucudur. On birinci ev, kolektifin, yakın çevrenin ötesindeki insanlığın alanıdır.

Rulfo'nun yarası gerçekti ve erkendi: yetimhane, ana babanın ölümü, can çekişen kırsal. Ama Balık'taki Şiron, bu yaranın yalnızca ona ait olmadığını düşündürür —bütün bir halkın yarasıydı bu, o sayfalarda sözsüzce yaşadıklarını tanıyan herkesin acısı. El Llano en llamas'ı yazarken Rulfo kişisel acısını yüceltmedi: onu dışarıya açtı, ta ki herkese ait olana dek.

Oğlak'taki Kuzey Ay Düğümü: biçim bir çağrı olarak

Kuzey Ay Düğümü —astrolojide bir kişi için en özgün büyüme yönünü tanımlayan nokta— Oğlak'tadır; zamanın dirençli yapısının, zamana dayanan yapıtın burcu. Oğlak nicelik istemez: sağlamlık ister. İnşa edilenin hakiki ve dayanıklı olmasını ister.

İki kitap. Rulfo iki kitap yayımladı ve Cervantes Ödülü'nü kazandı. Oğlak'taki Kuzey Ay Düğümü geniş bir yapıt vaat etmiyordu; tam bir yapıt vaat ediyordu. Ve öyle oldu.

Her şeyi ayakta tutan uyum

Tüm bu haritanın bir bütün olarak işlemesini sağlayan, kişisel gezegenler ile Satürn arasındaki ilişkiler ağıdır: Merkür altmışlı, Güneş altmışlı, Ay üçgenli. Yengeç'teki Satürn, yası yapıya, kaybı biçime, acıyı dokunulabilir ve taşınabilir bir şeye dönüştüren gezegendir. Bir yazarda bu ağ, nadir bir şey üretir: derin hissedebilme kapasitesini —Balık Ay'ı, dördüncü evde Neptün— ama duyguya kaybolmadan; en derindeki şeyi, başkalarının hiçbir bağlama ihtiyaç duymadan hissedebileceği sayfalara dönüştürme gücünü.

Juan Rulfo, Meksika dışında tanınmak için onlarca yıl bekledi. Pek de umursamadı. Boğa, dünyanın o an onaylamasına muhtaç değildir; iyi yapılanın zaten yapılmış olduğunu bilir. Yazdıkları hâlâ orada, el değmemiş, Jalisco güneşi altındaki llano gibi: kupkuru, güzel ve görmezden gelinmesi olanaksız.